Australia słynie z kangurów, koali i ogromnych krokodyli, ale jej przyroda skrywa znacznie bardziej zaskakujące stworzenia. Można tu spotkać ssaki składające jaja, jaszczurki zbierające wodę za pomocą skóry, ptaki naśladujące niemal dowolne dźwięki oraz zwierzęta, których wygląd trudno porównać z czymkolwiek znanym z Europy. Wiele z tych niezwykłych cech powstało w wyniku milionów lat ewolucji i przystosowywania się do australijskich warunków.
Dziobak. Ssak, który składa jaja i ma jadowite ostrogi
Dziobak australijski (Ornithorhynchus anatinus) wygląda jak połączenie kilku zupełnie różnych zwierząt. Ma szeroki dziób przypominający kaczy, gęste futro, błony pławne i spłaszczony ogon. Mimo tak nietypowej budowy jest ssakiem, choć należy do niewielkiej grupy stekowców, które zamiast rodzić żywe młode, składają jaja.
Jeszcze bardziej zaskakujący jest sposób zdobywania pokarmu. Dziobak poszukuje drobnych zwierząt wodnych, wykorzystując receptory znajdujące się w dziobie. Potrafi wykrywać słabe sygnały elektryczne wytwarzane przez mięśnie ofiar. Podczas żerowania pod wodą zamyka oczy, uszy i nozdrza, polegając przede wszystkim na zmyśle dotyku i elektrorecepcji.
Samce dziobaków mają na tylnych kończynach ostrogi połączone z gruczołami jadowymi. Jad może wywoływać u człowieka bardzo silny ból, choć zwierzęta te nie polują na ludzi i zwykle unikają kontaktu z nimi.
Kiedy pierwsze okazy dziobaków trafiły do europejskich przyrodników, ich niezwykła budowa wzbudzała tak duże niedowierzanie, że podejrzewano mistyfikację. Dziś wiadomo, że jest to jeden z najbardziej osobliwych przedstawicieli ssaków na świecie.
Kolczatka australijska. Wygląda jak jeż, ale znosi jaja
Kolczatka australijska (Tachyglossus aculeatus) na pierwszy rzut oka przypomina jeża z wydłużonym pyskiem. Jej ciało pokrywają ostre kolce, a krótkie, silne kończyny zakończone pazurami umożliwiają rozkopywanie ziemi i gniazd owadów.
Podobnie jak dziobak należy do stekowców. Samica składa pojedyncze jajo, które umieszcza w tymczasowej torbie na brzuchu. Po wykluciu młode pozostaje pod opieką matki i odżywia się mlekiem, mimo że kolczatki nie mają typowych sutków.
Zwierzę nie posiada zębów. Mrówki i termity zbiera długim, lepkim językiem, który sprawnie wsuwa do niewielkich szczelin. Kolce służą przede wszystkim do obrony, a w razie zagrożenia kolczatka może częściowo zakopać się w ziemi, pozostawiając na powierzchni kolczasty grzbiet.
Kolczatki występują w różnych środowiskach Australii, od lasów po suche tereny trawiaste. Ich niezwykła anatomia pokazuje, jak bardzo stekowce różnią się od większości współczesnych ssaków.
Wombat. Zwierzę, które produkuje odchody w kształcie kostek
Wombaty są krępymi torbaczami o krótkich nogach, mocnych pazurach i masywnej głowie. Większość czasu spędzają w rozbudowanych systemach nor, które samodzielnie wykopują. Ich budowa ciała doskonale nadaje się do przemieszczania ziemi, ale nie ona stanowi największą osobliwość tych zwierząt.
Wombaty słyną z odchodów przypominających niewielkie sześciany. Nie jest to legenda ani fotograficzna manipulacja. Charakterystyczny kształt powstaje podczas przesuwania i osuszania mas kałowych w jelicie grubym.
Badacze z Uniwersytetu Tasmańskiego wykazali, że odpowiadają za to między innymi różnice w elastyczności poszczególnych fragmentów ściany jelita. W końcowej części przewodu pokarmowego odchody przybierają charakterystyczną formę.
Taki kształt ma znaczenie podczas oznaczania terytorium. Wombaty pozostawiają odchody między innymi na kamieniach i pniach, gdzie sześcienne bryłki są mniej podatne na staczanie się niż kuliste.
Moloch straszliwy. Jaszczurka, która zbiera wodę skórą
Moloch straszliwy (Moloch horridus) jest jedną z najbardziej niezwykłych jaszczurek australijskich pustyń. Jego ciało pokrywają liczne kolce, a żółtobrązowe ubarwienie pomaga wtapiać się w suche otoczenie. Mimo groźnego wyglądu jest niewielkim gadem żywiącym się głównie mrówkami.
Najbardziej niezwykłą cechą molocha jest sposób pozyskiwania wody. Pomiędzy łuskami znajdują się drobne kanaliki, które dzięki zjawisku kapilarnemu transportują wilgoć w kierunku pyska. Jaszczurka może w ten sposób wykorzystywać wodę pochodzącą z deszczu, rosy lub wilgotnego piasku.
Moloch posiada również charakterystyczne zgrubienie za głową, określane jako fałszywa głowa. W sytuacji zagrożenia może opuścić właściwą głowę i eksponować tę strukturę, utrudniając drapieżnikowi skuteczny atak.
Zwierzę występuje przede wszystkim w suchych rejonach środkowej i zachodniej Australii. Jego niezwykłe przystosowania pozwalają funkcjonować w środowisku, w którym dostęp do wody jest mocno ograniczony.
Kazuar hełmiasty. Ogromny ptak z hełmem na głowie
Kazuar hełmiasty (Casuarius casuarius) przypomina stworzenie z czasów prehistorycznych. Ma masywne ciało pokryte czarnymi, włosowatymi piórami, intensywnie niebieską szyję i charakterystyczny hełm na głowie. Dorosłe osobniki mogą osiągać około dwóch metrów wysokości.
Kazuar nie lata, ale sprawnie porusza się po gęstych lasach deszczowych północno-wschodniej Australii. Jego silne nogi zakończone są trzema palcami, z których jeden posiada długi, ostry pazur. W sytuacji zagrożenia ptak może zadawać nim poważne obrażenia.
Pomimo imponującego wyglądu kazuary zazwyczaj unikają ludzi. Niebezpieczne sytuacje mogą pojawiać się wtedy, gdy ptak zostanie osaczony, sprowokowany lub przyzwyczajony do otrzymywania pokarmu od człowieka.
Kazuar odgrywa ważną rolę w lasach tropikalnych, ponieważ zjada owoce i rozsiewa nasiona wielu roślin. Niektóre z nich są na tyle duże, że niewiele innych zwierząt może skutecznie uczestniczyć w ich rozprzestrzenianiu.
Lirogon wspaniały. Ptak, który potrafi naśladować inne dźwięki
Lirogon wspaniały (Menura novaehollandiae) jest jednym z najbardziej niezwykłych ptaków Australii. Samce posiadają efektowny ogon, którego pióra podczas zalotów układają się w kształt przypominający lirę. Jeszcze bardziej imponujące są jednak jego zdolności głosowe.
Lirogony potrafią naśladować odgłosy innych gatunków ptaków, a także dźwięki pochodzące z otoczenia. Wśród znanych przykładów znajdują się imitacje alarmów samochodowych, aparatów fotograficznych czy urządzeń mechanicznych.
Nie oznacza to jednak, że każdy lirogon regularnie naśladuje piły mechaniczne. Repertuar poszczególnych osobników zależy od dźwięków, z którymi miały kontakt, oraz od ich doświadczeń.
Ptaki te zamieszkują przede wszystkim wilgotne lasy południowo-wschodniej Australii. Większość czasu spędzają na ziemi, poszukując bezkręgowców w ściółce leśnej.
Kuoka. Mały torbacz, który wygląda, jakby się uśmiechał
Kuoka (Setonix brachyurus) zdobyła ogromną popularność dzięki charakterystycznemu wyrazowi pyska. Jej niewielka głowa, zaokrąglone uszy i układ warg sprawiają wrażenie, jakby zwierzę nieustannie się uśmiechało.
W rzeczywistości nie jest to oznaka ludzkiego rodzaju radości. Charakterystyczny wygląd wynika z anatomii zwierzęcia, a przypisywanie mu emocji wyłącznie na podstawie zdjęcia byłoby uproszczeniem.
Kuoki należą do torbaczy spokrewnionych z kangurami i walabiami. Żywią się roślinami, a ich naturalnym środowiskiem są tereny południowo-zachodniej Australii. Szczególnie znane są populacje zamieszkujące wyspę Rottnest.
Choć kuoki mogą sprawiać wrażenie oswojonych, pozostają dzikimi zwierzętami. Nie należy ich dotykać, podnosić ani dokarmiać, ponieważ kontakt z ludźmi może negatywnie wpływać na ich zachowanie i zdrowie.
Bilby. Torbacz z uszami królika i pyskiem ryjówki
Bilby wielki (Macrotis lagotis) wygląda jak niezwykłe połączenie królika, myszy i niewielkiego mrówkojada. Ma bardzo długie uszy, wydłużony pysk, jedwabiste futro oraz charakterystyczny ogon zakończony jasnym pędzelkiem.
Duże uszy pomagają mu odbierać dźwięki i uczestniczą w regulacji temperatury ciała. Silne przednie kończyny służą do kopania nor, w których zwierzę ukrywa się przed upałem i drapieżnikami.
Bilby prowadzi głównie nocny tryb życia. Żywi się między innymi owadami, nasionami i innym pokarmem znajdowanym w glebie. Dzięki rozwiniętemu węchowi potrafi odnajdywać pożywienie nawet wtedy, gdy jest ono ukryte pod powierzchnią ziemi.
W Australii bilby stał się również symbolem ochrony rodzimej przyrody. W niektórych miejscach przedstawia się go jako alternatywę dla wielkanocnego królika, który jako gatunek introdukowany przyczynił się do poważnych zmian w australijskich ekosystemach.
Numbat. Torbacz, który potrafi zjadać tysiące termitów dziennie
Numbat (Myrmecobius fasciatus) jest niewielkim torbaczem o wydłużonym pysku, puszystym ogonie i charakterystycznych jasnych pasach na grzbiecie. Jego wygląd może przypominać połączenie wiewiórki i mrówkojada.
Najbardziej niezwykła jest dieta numbata. Zwierzę żywi się niemal wyłącznie termitami, których dorosły osobnik może zjadać od 15 do 20 tysięcy dziennie. Do wydobywania owadów z niewielkich szczelin wykorzystuje długi, lepki język.
W przeciwieństwie do większości australijskich torbaczy numbat jest aktywny w ciągu dnia. Jego rytm życia jest ściśle związany z aktywnością termitów, które przemieszczają się w zależności od temperatury otoczenia.
Numbaty są obecnie zagrożone wyginięciem. Ich liczebność znacznie zmniejszyła się między innymi wskutek utraty siedlisk oraz drapieżnictwa ze strony introdukowanych lisów i kotów.
Agama kołnierzasta. Jaszczurka, która rozkłada ogromny kołnierz
Agama kołnierzasta (Chlamydosaurus kingii) posiada charakterystyczny fałd skóry otaczający szyję. W normalnych warunkach kołnierz pozostaje złożony, ale w sytuacji zagrożenia może zostać gwałtownie rozpostarty.
Rozłożony kołnierz sprawia, że jaszczurka wygląda na znacznie większą. Zwierzę często otwiera przy tym pysk, syczy i przyjmuje postawę mającą odstraszyć napastnika. Jeśli taka demonstracja nie przynosi efektu, może próbować uciekać, poruszając się na tylnych kończynach.
Agamy kołnierzaste występują w północnej Australii oraz na Nowej Gwinei. Większość czasu spędzają na drzewach, z których schodzą między innymi w poszukiwaniu pokarmu.
Ich dieta obejmuje przede wszystkim owady i inne niewielkie zwierzęta. Widowiskowy kołnierz jest mechanizmem obronnym, a nie oznaką gotowości do atakowania wszystkiego, co znajdzie się w pobliżu.
Ośmiornica niebieskopierścieniowa. Niewielkie zwierzę z niezwykle silnym jadem
W australijskich wodach żyją także niewielkie ośmiornice należące do rodzaju Hapalochlaena. Na pierwszy rzut oka mogą wyglądać niepozornie, ale w sytuacji zagrożenia na ich ciele pojawiają się intensywnie niebieskie pierścienie lub linie.
Charakterystyczne ubarwienie stanowi sygnał ostrzegawczy. Ośmiornice te dysponują bardzo silnym jadem zawierającym tetrodotoksynę, która może prowadzić do porażenia mięśni, w tym mięśni oddechowych.
Mimo niebezpiecznych właściwości zwierzęta te nie polują na ludzi. Zwykle ukrywają się w szczelinach skalnych i unikają kontaktu. Do ukąszeń może dochodzić przede wszystkim podczas przypadkowego nadepnięcia lub próby podniesienia ośmiornicy.
Podczas spacerów po skalistych wybrzeżach Australii nie należy wkładać dłoni do nieznanych szczelin ani dotykać niewielkich ośmiornic. Ukąszenie wymaga natychmiastowego wezwania pomocy medycznej, ponieważ może stanowić bezpośrednie zagrożenie życia.
Gekon liściogonowy. Mistrz kamuflażu, którego trudno zauważyć
Gekon liściogonowy (Phyllurus platurus) jest przykładem zwierzęcia, którego wygląd został doskonale dopasowany do otoczenia. Jego spłaszczone ciało, nieregularna powierzchnia skóry i charakterystyczny ogon pomagają ukrywać się na skałach.
Ubarwienie przypomina fragmenty piaskowca, porosty lub nierówności skalnej powierzchni. Dzięki temu nieruchomego gekona można łatwo przeoczyć nawet z niewielkiej odległości.
Gatunek występuje między innymi w rejonie Sydney. Prowadzi nocny tryb życia, a w ciągu dnia ukrywa się w szczelinach skalnych i innych osłoniętych miejscach.
W sytuacji zagrożenia gekon może odrzucić ogon, odwracając uwagę drapieżnika. Utracona część ciała stopniowo odrasta, choć nowy ogon może różnić się wyglądem od pierwotnego.
Dlaczego w Australii żyje tyle niezwykłych zwierząt?
Wyjątkowość australijskiej fauny jest związana przede wszystkim z długotrwałą izolacją geograficzną kontynentu. Przez miliony lat wiele grup zwierząt rozwijało się tutaj niezależnie od gatunków zamieszkujących inne części świata.
Duże znaczenie miała również różnorodność środowisk. Australia obejmuje zarówno wilgotne lasy tropikalne, jak i rozległe pustynie, sawanny, góry oraz strefy przybrzeżne. Zwierzęta przystosowywały się do odmiennych warunków, wykształcając niezwykłe sposoby zdobywania pokarmu, unikania drapieżników i oszczędzania wody.
Szczególnie interesująca jest historia stekowców. Dziobaki i kolczatki reprezentują bardzo starą linię ewolucyjną ssaków, której współcześni przedstawiciele przetrwali jedynie w Australii i na Nowej Gwinei. Ich obecność pozwala naukowcom lepiej poznawać różnorodność rozwiązań, jakie pojawiły się podczas ewolucji ssaków.
Wiele niezwykłych australijskich gatunków jest dziś zagrożonych utratą siedlisk, zmianami środowiskowymi i obecnością obcych drapieżników. Obserwując je w naturze, warto zachować dystans, nie dokarmiać zwierząt i nie próbować ich dotykać. Dotyczy to zarówno sympatycznie wyglądających kuok, jak i niewielkich gadów czy morskich bezkręgowców.
