Jaskółki są jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków pojawiających się w Polsce wiosną i latem. Większość czasu spędzają w locie, chwytając owady nad polami, łąkami, wodą i zabudowaniami. W naszym kraju regularnie występują trzy gatunki jaskółek: dymówka, oknówka i brzegówka. Choć na pierwszy rzut oka mogą wydawać się podobne, różnią się wyglądem, miejscem zakładania gniazd oraz sposobem życia.
Jakie gatunki jaskółek występują w Polsce?
Najbardziej charakterystycznymi przedstawicielami rodziny jaskółkowatych spotykanymi w naszym kraju są dymówka (Hirundo rustica), oknówka (Delichon urbicum) oraz brzegówka (Riparia riparia). Wszystkie są ptakami wędrownymi, które spędzają u nas sezon lęgowy, a przed zimą odlatują na południe.
Dymówka jest szczególnie związana z terenami wiejskimi i gospodarstwami. Oknówka chętnie wykorzystuje natomiast budynki w miastach i wsiach, a brzegówka wyróżnia się tym, że zakłada gniazda w wykopanych przez siebie norach. Już miejsce obserwacji często pozwala więc wstępnie określić, z którym gatunkiem mamy do czynienia.
Do Polski mogą sporadycznie zalatywać również inne przedstawicielki rodziny jaskółkowatych, na przykład jaskółka rudawa. Są to jednak obserwacje znacznie rzadsze i nie należy traktować tego gatunku na równi z trzema powszechnie występującymi u nas jaskółkami.
Jak wygląda jaskółka dymówka?
Najłatwiej zwrócić uwagę na bardzo długi, głęboko rozwidlony ogon. Dorosła dymówka ma ciemny, metalicznie połyskujący grzbiet, jasny spód ciała oraz rdzawoczerwone gardło i czoło. Charakterystyczne długie zewnętrzne sterówki sprawiają, że jej sylwetka w locie wygląda wyjątkowo smukło.
Ptak ten bardzo często pojawia się w pobliżu gospodarstw, stajni, obór i innych budynków gospodarczych. Poluje nad łąkami, polami i pastwiskami, gdzie może znaleźć dużą liczbę owadów latających.
Dymówki potrafią wykonywać szybkie zwroty tuż nad powierzchnią ziemi lub wody. Ich lot jest zwinny, a charakterystyczna sylwetka po pewnym czasie pozwala rozpoznać gatunek nawet z większej odległości.
Gdzie dymówka zakłada gniazdo?
Do budowy wykorzystywane są przede wszystkim błoto oraz fragmenty roślin. Z takiego materiału powstaje otwarte od góry gniazdo przypominające niewielką miseczkę.
Dymówki chętnie wybierają wnętrza budynków, na przykład obory, stajnie, garaże czy inne pomieszczenia, do których mają stały dostęp. Gniazdo może być przytwierdzone do belki, ściany lub innego stabilnego elementu konstrukcyjnego.
Zależność od zabudowań jest jedną z cech, dzięki którym gatunek przez długi czas korzystał z obecności człowieka. Zamknięcie wszystkich otworów w budynkach może jednak sprawić, że ptaki stracą dostęp do dotychczasowych miejsc lęgowych.
Jak wygląda oknówka?
Sylwetka tego ptaka jest bardziej zwarta niż u dymówki, a ogon krótszy i zdecydowanie słabiej rozwidlony. Oknówka ma ciemny grzbiet, biały spód ciała oraz bardzo charakterystyczny biały kuper widoczny szczególnie dobrze podczas lotu.
Biała plama nad ogonem jest jednym z najprostszych sposobów odróżnienia jej od dymówki. Jeżeli ptak lata wokół budynków, ma jasny brzuch oraz wyraźnie białą część grzbietu tuż przed ogonem, bardzo prawdopodobne jest, że obserwujemy właśnie oknówkę.
Gatunek występuje zarówno na wsiach, jak i w miastach. Może tworzyć kolonie złożone z wielu par, dlatego na jednym budynku czasami znajduje się kilka lub nawet kilkanaście gniazd.
Gdzie gniazduje oknówka?
W przeciwieństwie do dymówki ptak ten bardzo często przykleja gniazdo do zewnętrznej ściany budynku. Typowym miejscem jest przestrzeń bezpośrednio pod okapem dachu, balkonem albo innym wystającym elementem konstrukcji.
Gniazdo również powstaje głównie z błota, ale jest niemal całkowicie zamknięte. Pozostaje jedynie niewielki otwór wejściowy, przez który dorosłe ptaki wlatują do środka.
To bardzo charakterystyczna różnica. Otwarte gniazdo wewnątrz budynku częściej wskazuje na dymówkę, natomiast zamknięta konstrukcja przyklejona pod okapem zewnętrznej ściany jest typowa dla oknówki.
Jak wygląda jaskółka brzegówka?
Ten gatunek jest zdecydowanie mniej kontrastowo ubarwiony. Grzbiet ma brązowawy, spód jasny, a na piersi znajduje się ciemniejsza przepaska. Brak metalicznie granatowego grzbietu charakterystycznego dla dymówki i oknówki sprawia, że przy dobrej obserwacji można ją stosunkowo łatwo odróżnić.
Brzegówka jest również niewielką jaskółką o dość krótkim ogonie. Szczególnie charakterystyczne pozostaje jednak środowisko, w którym żyje.
Najczęściej spotyka się ją w pobliżu rzek, zbiorników wodnych, piaskowni i żwirowni. Do gniazdowania potrzebuje stromych ścian z materiału, w którym można wykopać tunel.
Dlaczego brzegówki kopią nory?
Zamiast budować konstrukcję z błota na ścianie, ptaki samodzielnie drążą poziome tunele w stromych skarpach. Na ich końcu powstaje komora lęgowa, w której składane są jaja i wychowywane pisklęta.
Kolonie mogą składać się z bardzo wielu otworów znajdujących się obok siebie. Widok wysokiej piaszczystej skarpy pełnej niewielkich okrągłych wejść jest charakterystycznym znakiem obecności brzegówek.
Naturalne miejsca lęgowe znajdują się przede wszystkim w urwistych brzegach rzek. Ptaki potrafią jednak wykorzystywać również stworzone przez człowieka żwirownie i piaskownie, jeżeli znajdują tam odpowiednio strome ściany.
Jaki jest najczęściej spotykany gatunek jaskółki?
Za najbardziej rozpoznawalną i bardzo szeroko rozpowszechnioną w Polsce można uznać dymówkę. Spotyka się ją praktycznie w całym kraju, szczególnie na terenach rolniczych, gdzie znajdują się budynki gospodarcze oraz otwarte przestrzenie zapewniające dostęp do owadów.
Oknówka również jest szeroko rozpowszechniona, przy czym częściej zwraca uwagę w zwartej zabudowie. Można ją obserwować zarówno na pojedynczych domach, jak i na dużych budynkach mieszkalnych.
Znacznie bardziej zależna od odpowiednich miejsc lęgowych jest brzegówka. Lokalnie może tworzyć ogromne kolonie, jednak poza obszarami z piaszczystymi skarpami jest zdecydowanie trudniejsza do spotkania.
Jak rozpoznać jaskółkę od jerzyka?
Najłatwiej spojrzeć na kształt sylwetki oraz ubarwienie ptaka. Jerzyk jest niemal jednolicie bardzo ciemny, ma długie, wąskie i sierpowato wygięte skrzydła. Jego sylwetka może przypominać niewielką kotwicę lub bumerang.
Jaskółki mają więcej jasnych elementów upierzenia. Dymówka ma jasny spód i rdzawe gardło, oknówka biały brzuch oraz kuper, a brzegówka jasny spód z ciemną przepaską na piersi. Ich skrzydła również nie tworzą tak charakterystycznego sierpa jak u jerzyka.
Różnice widać także w zachowaniu. Jaskółki można obserwować siedzące na przewodach, gałęziach czy elementach budynków. Jerzyki zdecydowaną większość aktywności wykonują w locie i bardzo rzadko widuje się je siedzące w eksponowanych miejscach.
Czy jerzyk jest jaskółką?
Podobny tryb życia sprawił, że oba ptaki są bardzo często ze sobą mylone. Jerzyk nie należy jednak do rodziny jaskółkowatych i pod względem systematycznym nie jest jaskółką.
Podobieństwo sylwetki wynika przede wszystkim z przystosowania do łapania owadów w powietrzu. Zarówno jerzyki, jak i jaskółki potrzebują długich skrzydeł oraz bardzo dużej zwrotności.
To dobry przykład podobnego wyglądu wykształconego u niespokrewnionych blisko grup ptaków prowadzących zbliżony tryb życia. Sam fakt, że ptak szybko lata nad domami i poluje na owady, nie wystarcza więc do określenia go jako jaskółki.
Kiedy jaskółki przylatują do Polski?
Pierwsze ptaki można obserwować wiosną, ale dokładny termin zależy od gatunku, pogody i przebiegu migracji. Nie wszystkie osobniki docierają jednocześnie, dlatego przylot populacji rozciąga się w czasie.
Po powrocie ptaki zajmują miejsca lęgowe i rozpoczynają przygotowania do rozrodu. Latem szczególnie łatwo obserwować je podczas intensywnego polowania na owady oraz karmienia młodych.
Pod koniec lata zaczynają gromadzić się większe grupy przygotowujące się do migracji. Charakterystycznym widokiem są wtedy dziesiątki jaskółek odpoczywających wspólnie na przewodach.
Gdzie jaskółki spędzają zimę?
Europejskie populacje są ptakami wędrownymi i przed nadejściem zimy kierują się na południe. Dymówki z Europy odbywają długą migrację prowadzącą do obszarów położonych w Afryce.
Powodem wędrówki nie jest wyłącznie niska temperatura. Znacznie większe znaczenie ma dostępność pokarmu, ponieważ jaskółki żywią się przede wszystkim owadami chwytanymi w locie. Zimą w Polsce liczba aktywnych owadów gwałtownie maleje.
Wiosną ptaki ponownie pokonują ogromne odległości i wracają na europejskie tereny lęgowe. Część osobników może wykorzystywać miejsca, w których gniazdowała wcześniej.
Co jedzą jaskółki?
Podstawowym pożywieniem są drobne owady latające. Ptaki chwytają je bezpośrednio w powietrzu, wykonując szybkie zwroty i zmieniając wysokość lotu w zależności od warunków.
W ich diecie mogą znaleźć się różne muchówki oraz inne niewielkie owady dostępne w danym środowisku. Dzięki temu większość żerowania odbywa się bez konieczności lądowania.
Podczas chłodnej i deszczowej pogody owady często latają niżej, dlatego również jaskółki mogą przemieszczać się tuż nad ziemią lub wodą. Nie oznacza to jednak, że sam niski lot ptaków pozwala dokładnie przewidzieć zmianę pogody.
Czy można usuwać gniazda jaskółek?
Jaskółki występujące w Polsce są objęte ochroną gatunkową, dlatego z zajętymi gniazdami nie można postępować według własnego uznania. Szczególnie w okresie lęgowym działania prowadzące do niszczenia gniazd, jaj lub płoszenia ptaków mogą naruszać obowiązujące przepisy.
Problem pojawia się często przy remontach elewacji i dachów. Prace warto wcześniej zaplanować w taki sposób, aby nie doprowadzić do zniszczenia aktywnego miejsca lęgowego. W określonych przypadkach zastosowanie mają procedury dotyczące odstępstw od zakazów ochronnych.
Jeżeli gniazda powodują zabrudzenia elewacji, rozwiązaniem mogą być odpowiednio zamontowane półki zbierające odchody. Pozwalają ograniczyć problem bez niszczenia miejsca rozrodu ptaków.
Jak szybko odróżnić trzy polskie jaskółki?
Najprostsza metoda polega na połączeniu wyglądu z miejscem gniazdowania. Długi rozwidlony ogon, rdzawe gardło i gniazdo wewnątrz budynku wskazują przede wszystkim na dymówkę. Biały kuper oraz zamknięte gniazdo z błota pod okapem są charakterystyczne dla oknówki.
Brązowawy ptak pojawiający się przy piaszczystej skarpie pełnej niewielkich otworów to najprawdopodobniej brzegówka. Kilka takich obserwacji zwykle wystarcza, aby później bez większego problemu odróżniać nasze trzy regularnie występujące gatunki nawet podczas lotu.
Źródło: www.zooarena.pl
